ปิหกํ = ม้าม (เคยแปลกันว่า ไต)

ลำดับ 14 ในอาการสามสิบสอง

อ่านว่า ปิ-หะ-กัง

“ปิหกํ” รูปคำเดิมเป็น “ปิหก” (ปิ-หะ-กะ) รากศัพท์มาจาก ปิหฺ (ธาตุ = ปรารถนา; ไป, ถึง, บรรลุ) + อ ปัจจัย + ก สกรรถ (กะ สะ-กัด)

: ปิหฺ + อ = ปิห + ก = ปิหก แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะอันเขาต้องการ” หรือ “อวัยวะที่เป็นไป”

“ปิหก” (นปุงสกลิงค์) แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกพจน์ ได้รูปเป็น “ปิหกํ”

…………..

อภิปรายขยายความ :

“ปิหกํ” คืออวัยวะส่วนไหนในร่างกาย?

คัมภีร์วิสุทธิมรรคบรรยายลักษณะ “ปิหกํ” ไว้ดังนี้ –

ปิหกนฺติ อุทรชิวฺหามํสํ.

คำว่า ปิหกํ ได้แก่เนื้อลักษณะเป็นลิ้นอยู่ในท้อง

ตํ วณฺณโต นีลํ นิคฺโคณฺฑิปุปฺผวณฺณํ.

ปิหกะนั้นมีสีครามอ่อนดุจสีดอกคนทิสอ

สณฺฐานโต สตฺตงฺคุลปฺปมาณพนฺธนํ กาฬวจฺฉชิวฺหาสณฺฐานํ.

ลักษณะดังลิ้นลูกโคดำ มีขั้วยาวประมาณ 7 นิ้ว

โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ ยสฺมึ ปหรณปฺปหาเรน พหิ นิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหติ.

ตั้งอยู่ติดข้างบนของพื้นท้องทางซ้ายหัวใจ ซึ่งเมื่อมันออกมาข้างนอกเพราะถูกทำร้ายด้วยเครื่องประหาร สัตว์ทั้งหลายก็จะสิ้นชีวิต

(คัมภีร์วิสุทธิมรรค ภาค 2 อนุสสติกัมมัฏฐานนิทเทส หน้า 39)

……….

โปรดพิจารณาว่าอวัยวะตามที่บรรยายนี้ควรเป็นอะไร

โบราณแปล “ปิหกํ” ว่า ไต
ปัจจุบันแปล “ปิหกํ” ว่า ม้าม

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ปิหกํ” ว่า the spleen

พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล spleen ว่า ม้าม

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล spleen ว่า pihaka ปิหก (ปิ-หะ-กะ)

ศัพท์ที่เป็นคู่กรณีกันคือ “วกฺกํ” (วัก-กัง)

โบราณแปล “วกฺกํ” ว่า ม้าม
ปัจจุบันแปล “วกฺกํ” ว่า ไต

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “วกฺกํ” ว่า the kidney

พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล kidney ว่า ไต, ไตแกะ

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล kidney ว่า vakka วกฺก (วัก-กะ)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ปิหกะ : (คำนาม) ม้าม. (โบราณนิยมแปลว่า ไต).

(2) วักกะ ๑ : (คำนาม) ไต. (โบราณแปลว่า ม้าม). (ป.; ส. วฺฤกฺก).

ดูเพิ่มเติม: “วกฺกํ = ไต (เคยแปลกันว่า ม้าม)”

สรุปความตามพจนานุกรมต่างๆ แล้วควรยุติได้ว่า

ปิหกํ = ม้าม
วกฺกํ = ไต

………..

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ดังนี้

“ม้าม : (คำนาม) อวัยวะภายในร่างกายริมกระเพาะอาหารข้างซ้าย มีหน้าที่ทําลายเม็ดเลือดแดง สร้างเม็ดนํ้าเหลืองและสร้างภูมิคุ้มกันของร่างกาย.”

…………

ในบทสวด “พระอาการสามสิบสอง” แปล “ปิหกํ” ว่า “ไต” กล่าวไว้ดังนี้ –

๏ ปิหะกังคือไต……….คู่หนึ่งข้างใน………อยู่ใกล้สันหลัง
กลั่นกรองของเน่า…….ขับเอาออกยัง…….ภายนอกพึงชัง
ใช่ตั้งอยู่นาน๚ะ๛

…………..

ดูก่อนภราดา!

ความตายร้ายกว่าความเจ็บป่วย แต่ทว่า …

: มนุษย์ทุ่มเทสร้างภูมิคุ้มกันแก้ปัญหาการเจ็บป่วย
: แต่ไม่ทุ่มเทเพื่อช่วยให้มนุษย์ดำเนินสู่หนทางไม่ตาย

—————-
(ตามคำอาราธนาของคุณครูอนันต์ นาควิจิตร)

ภาพประกอบ: จาก google

ควรตามไปดูคำว่า “อาการ 32” ที่ลิงก์ข้างล่างนี้ด้วย:

https://www.facebook.com/tsangsinchai/posts/524309450996130