เตโชวิปัสสนา

ศัพท์นอกตำรา

อ่านว่า เต-โช-วิ-ปัด-สะ-นา

ประกอบด้วย เตโช + วิปัสสนา

(๑) “เตโช”

คำเดิมในบาลีเป็น “เตช” (เต-ชะ) รากศัพท์มาจาก ติชฺ (ธาตุ = ทำให้ร้อน, ลับให้คม) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อิ ที่ ติ-(ชฺ) เป็น เอ (ติชฺ > เตช)

: ติชฺ + ณ = ติชณ > ติช > เตช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เผาภูตรูปและอุปาทายรูปให้มอดไหม้” หมายถึง ความร้อน, เปลวไฟ, ไฟ, แสงสว่าง; ความเปล่งปลั่ง, ความรุ่งโรจน์, ความโชติช่วง, ความงดงาม, พลัง, ความแข็งแรง, อำนาจ (heat, flame, fire, light; radiance, effulgence, splendour, glory, energy, strength, power)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกว่า “เตช” แปลตามศัพท์ว่า “sharpness” (ความคม)

บาลี “เตช” ในภาษาไทยใช้เป็น “เดช” “เดชะ” และ “เดโช”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ดังนี้ –

(1) เดช, เดชะ : (คำแบบ) (คำนาม) อํานาจ; ความร้อน, ไฟ. (ป. เตช; ส. เตชสฺ).

(2) เดโช : (คำนาม) อํานาจ; ความร้อน, ไฟ. (ป. เตช; ส. เตชสฺ).

โปรดสังเกตว่า ในภาษาไทย พจนานุกรมฯ บอกว่า “เดช” และ “เดชะ” เป็น “คำแบบ” คือ คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

แต่ที่เป็น “เดโช” พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่าเป็นคำแบบ

(๒) “วิปัสสนา”

บาลีเขียน “วิปสฺสนา” (มีจุดใต้ ส ตัวแรก) อ่านว่า วิ-ปัด-สะ-นา รากศัพท์มาจาก วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + ทิสฺ (ธาตุ = เห็น), แปลง ทิสฺ เป็น ปสฺสฺ + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตฺถีลิงค์

: วิ + ทิสฺ > ปสฺส = วิปสฺสฺ + ยุ > อน = วิปสฺสน + อา = วิปสฺสนา แปลตามศัพท์ว่า “ปัญญาที่เห็นสภาวะต่างๆ มีอนิจจลักษณะเป็นต้นในสังขาร” หมายถึง การเห็นแจ้ง, ความเห็นวิเศษ, ญาณพิเศษ, ปัญญาเครื่องเห็นแจ้ง (inward vision, insight, intuition, introspection)

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ไทย-อังกฤษ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต แปล “วิปัสสนา” เป็นอังกฤษดังนี้ –

“วิปัสสนา (Vipassanā) : insight; intuitive vision; introspection; contemplation; intuition; insight development.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“วิปัสสนา : (คำนาม) ความเห็นแจ้ง, การฝึกอบรมปัญญาให้เกิดความเห็นแจ้งในสังขารทั้งหลายว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. (ป.).”

เตโช + วิปัสสนา = เตโชวิปัสสนา

“เตโชวิปัสสนา” เป็นชื่อหลักวิชาของสำนักปฏิบัติธรรมแห่งหนึ่งซึ่งใช้ชื่อสำนักว่า “เตโชวิปัสสนาสถาน”

หลักฐานแห่งหนึ่งอธิบายความหมายของคำว่า “เตโชวิปัสสนา” ไว้ดังนี้ –

……..

ใครที่ยังไม่เข้าใจว่าเตโชวิปัสสนาคืออะไร
ขอคัดลอกถ้อยแถลงของท่านอาจารย์มาให้อ่านดังนี้

เตโชวิปัสสนากรรมฐาน มาจากคำว่า เตโช+วิปัสสนากรรมฐาน คือหลักการปฏิบัติวิปัสสนาด้วยวิธีการจุดธาตุไฟในกายมาเผากิเลส โดยการเพ่งที่ฝ่ามืออย่างถูกต้อง อันเป็นวิธีทางลัดตัดตรงสู่นิพพาน ตามหลักสติปัฏฐานสี่ – พึงมีความเพียรเผากิเลส ซึ่งหลักปฏิบัติไม่เคยมีใครได้รู้วิธีการมาก่อน พระอาจารย์สมเด็จพุฒาจารย์โต พรหมรังษี ได้สื่อจิตมาสอนอาจารย์อัจฉราวดีในปี 2550 จนได้เข้าถึงมรรคผล ชั้นสูงอย่างรวดเร็ว

https://www.bloggang.com/m/viewdiary.php…

……..

ในคัมภีร์ไม่มีศัพท์ “เตโชวิปสฺสนา” (เตโชวิปัสสนา) แต่มีศัพท์ “วิปสฺสนาเตโช” เป็นคำอธิบายความหมายของศัพท์ว่า “ปญฺญาเตโช” ซึ่งแปลว่า “เดชคือปัญญา” โดยอธิบายว่า “ปญฺญาเตโช” ก็คือ “วิปสฺสนาเตโช”

คำว่า “เตโช” ในที่นี้ท่านหมายถึง “ธรรมเป็นเครื่องเผาสิ่งเป็นข้าศึก” (ปฏิปกฺขตาปน)

โดยนัยนี้ “วิปสฺสนาเตโช” จึงแปลว่า “เดชคือวิปัสสนา” ซึ่งหมายถึงตัวปัญญาอันทำหน้าที่เผาความโง่เขลาเบาปัญญาให้มอดไหม้หมดสิ้นไป

ท่านว่า “วิปสฺสนาเตโช” จะตั้งมั่นได้ต้องอาศัยศีลเป็นฐานแห่งสมาธิ และสมาธิเป็นฐานแห่งปัญญา อันเป็นหลักการที่เรียกว่า “ไตรสิกขา” อันเป็นทางดำเนินสู่พระนฤพาน

ที่มา: สัทธัมมปกาสินี (อรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค) ภาค 1 หน้า 526

“วิปสฺสนาเตโช” ไม่เกี่ยวกับการใช้เตโชธาตุเผากิเลส

และการใช้เตโชธาตุเผากิเลสก็ไม่ใช่คำสอนในพระพุทธศาสนา

สรุปว่า “เตโชวิปสฺสนา” (เตโชวิปัสสนา) ไม่มีในคัมภีร์ และไม่มีในคำสอนของพระพุทธศาสนา

…………..

ดูก่อนภราดา!

: จงเผากิเลสด้วยหลักไตรสิกขา
: ไปนิพพานในพระพุทธศาสนาไม่มีทางลัด