3. ธรรมที่เป็นหลักความประพฤติทั่วไป

3.1  การประพฤติพรหมจรรย์

      (114)  คนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์  ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรจะเป็นคนหนุ่ม  เพราะว่า  การบวชของคนหนุ่ม  ท่านผู้แสวงหาคุณธรรมมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญ.

      จะเป็นชายหรือหญิงก็ตาม  แม้จะยังหนุ่มสาวก็ตาย  เพราะเหตุนั้น  ใครเล่าจะพึงวางใจในชีวิตนั้นว่า  เรายังเป็นหนุ่มสาว.

      อายุของคนเป็นของน้อยนัก  เพราะวันคืนล่วงไปๆ  เปรียบเหมือนอายุของปลาในน้ำน้อย  ความเป็นหนุ่มสาวในวันนั้นจักทำอะไรได้  สัตว์โลกถูกครอบงำและถูกห้อมล้อมอยู่เป็นนิตย์.

(80.44/227-228 หรือ 45.28/138  เตมิยชาดก)

      (115)  สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้เกิดแล้ว  และแม้จักเกิด  สัตว์ทั้งหมดนั้นจักละร่างกายไป  ท่านผู้ฉลาดทราบความเสื่อมแห่งสัตว์ทั้งปวงนั้นแล้ว  พึงเป็นผู้มีความเพียรประพฤติพรหมจรรย์.

(80.38/189 หรือ 45.25/126  อัปปายุกาสูตร)

      (116)  สัตว์ทั้งหลาย  ย่อมมีความแก่เป็นธรรมดา  มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา  มีความตายเป็นธรรมดา  สัตว์ทั้งหลายย่อมไปตามธรรมดา.

      พวกปุถุชนย่อมเกลียด  ถ้าเราพึงเกลียดธรรมนั้น  ในพวกสัตว์ผู้มีอย่างนั้นเป็นธรรมดา  ข้อนั้น ไม่สมควรแก่เราผู้เป็นอยู่อย่างนี้.

      เรานั้นเป็นอยู่อย่างนี้  ทราบธรรมที่หาอุปธิมิได้   เห็นการออกบวชโดยเป็นธรรมเกษม  ครอบงำความมัวเมาทั้งปวงในความไม่มีโรค  ในความเป็นหนุ่มสาว  และในชีวิต  ความอุตสาหะ  ได้มีแล้วเราผู้เห็นเฉพาะซึ่งนิพพาน.

      บัดนี้  เราไม่ควรเพื่อเสพกามทั้งหลาย  จักเป็นผู้ประพฤติไม่ถอยหลัง   ตั้งหน้าประพฤติพรหมจรรย์.

(80.33/108 หรือ 45.22/75  ฐานสูตร)

      (117)  ชนทั้งหลายย่อมเศร้าโศก  ในเพราะวัตถุที่ถือว่าของเรา  ความยึดถือทั้งหลายเป็นของเที่ยงมิได้มีเลย  การยึดถือนี้  มีความพลัดพรากเป็นที่สุดทีเดียว  กุลบุตรเห็นดังนี้แล้ว  ไม่ควรอยู่ครองเรือน.

(80.46/147 หรือ 45.29/127  ชราสุตตนิเทส)

      (118)  หน่อไม้มียอดอันงอกงาม  เจริญด้วยกิ่งก้านโดยรอบ  ย่อมเป็นของที่บุคคลขุดขึ้นได้โดยยาก  ฉันใด  เมื่อคุณแม่นำภรรยามาให้แก่ฉันแล้ว  ถ้าฉันมีบุตรหรือธิดาขึ้นก็ยากที่จะถอนตนขึ้นออกบวชได้  ฉันนั้น  เพราะฉะนั้น  ฉันจะออกบวชในบัดนี้.

(80.41/388 หรือ 45.26/265  อาตุมเถรคาถา)

      (119)  บุคคลย่อมบังเกิดในขัตติยสกุลเพราะพรหมจรรย์อย่างเลว  บุคคลย่อมเข้าถึงความเป็นเทวดาเพราะพรหมจรรย์ปานกลาง  บุคคลย่อมบริสุทธิ์เพราะพรหมจรรย์อย่างสูงสุด  หมู่พรหมเหล่านี้อันใครๆจะพึงได้ง่ายๆ  ด้วยประกอบการวิงวอนก็หาไม่  บุคคลต้องเป็นผู้ไม่มีเรือน  บำเพ็ญตปธรรม  จึงจะบังเกิดในหมู่พรหม.

(80.44/280 หรือ 45.28/169  เนมิราธชาดก)

      (120)  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลายน้อย  นิดหน่อย  รวดเร็ว  มีทุกข์มาก  มีความคับแค้นมาก  จะพึงถูกต้องได้ด้วยปัญญา  ควรกระทำกุศล  ควรประพฤติพรหมจรรย์  เพราะสัตว์ที่เกิดมาแล้วจะไม่ตายไม่มี.

      หยาดน้ำค้างบนยอดหญ้า  เมื่ออาทิตย์ขึ้นมา  ย่อมแห้งหายไปได้เร็ว  ไม่ตั้งอยู่นานแม้ฉันใด  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลายเปรียบเหมือนหยาดน้ำค้างฉันนั้นเหมือนกัน  นิดหน่อย  รวดเร็ว  มีทุกข์มาก  มีความคับแค้นมาก  จะพึงถูกต้องได้ด้วยปัญญา  ควรกระทำกุศล  ควรประพฤติพรหมจรรย์เพราะสัตว์ที่เกิดมาแล้วจะไม่ตายไม่มี.

      เมื่อฝนตกหนัก  หนาเม็ด  ฟองน้ำย่อมแตกเร็ว  ตั้งอยู่ไม่นานแม้ฉันใด  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลาย  เปรียบเหมือนฟองน้ำ  ฉันนั้นเหมือนกัน….. ฯ

      รอยไม้ที่ขีดลงไปในน้ำ  ย่อมกลับเข้าหากันเร็ว  ไม่ตั้งอยู่นานแม้ฉันใด  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลาย  เปรียบเหมือนรอยไม้ที่ขีดลงไปในน้ำฉันนั้นเหมือนกัน….. ฯ

      แม่น้ำไหลลงจากภูเขา  ไหลไปไกล  กระแสเชี่ยว  พัดไปซึ่งสิ่งที่พอจะพัดไปได้  ไม่มีระยะเวลาหรือชั่วครู่ที่มันจะหยุด  แต่ที่แท้  แม่น้ำนั้นมีแต่ไหลเรื่อยไปถ่ายเดียว  แม้ฉันนั้น  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลาย  เปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไหลลงจากภูเขา  ฉันนั้นเหมือนกัน….. ฯ

      บุรุษมีกำลังอมก้อนเขฬะไว้ที่ปลายลิ้น  แล้วพึงถ่มไปโดยง่ายดาย  แม้ฉันนั้น  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลาย  เปรียบเหมือนก้อนเขฬะ  ฉันนั้นเหมือนกัน….. ฯ

      ชิ้นเนื้อที่ใส่ไว้ในกระทะเหล็ก  ไฟเผาตลอดทั้งวัน  ย่อมจะย่อยยับไปรวดเร็ว  ไม่ตั้งอยู่นาน  แม้ฉันใด  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลาย  เปรียบเหมือนชิ้นเนื้อ  ฉันนั้นเหมือนกัน….. ฯ

      แม่โคที่จะถูกเชือด  ที่เขานำไปสู่ที่ฆ่า  ย่อมก้าวเท้าเดินไปใกล้ที่ฆ่าใกล้ความตาย  แม้ฉันใด  ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลาย  เปรียบเหมือนแม่โคที่จะถูกเชือด  ฉันนั้นเหมือนกัน  นิดหน่อย  รวดเร็ว  มีความทุกข์มาก  มีความคับแค้นมาก  จะพึงถูกต้องได้ด้วยปัญญา  ฉันนั้นเหมือนกัน  กุศลควรประพฤติพรหมจรรย์  เพราะสัตว์ที่เกิดมาแล้วจะไม่ตายไม่มี.

(80.35/171-172 หรือ 45.23/122-124  อรกานุศาสนีสูตร)

      (121)  อายุของมนุษย์ทั้งหลายนี้น้อยนัก  จำต้องไปสู่สัมปรายภพ  ควรทำกุศล  ควรประพฤติพรหมจรรย์  สัตว์ผู้เกิดมาแล้วจะไม่ตายไม่มี  ดูกรภิกษุทั้งหลาย  คนที่เป็นอยู่นาน  ย่อมเป็นอยู่ได้เพียงร้อยปี  หรือจะอยู่เกินได้บ้าง  ก็มีน้อย.

      อายุของมนุษย์ทั้งหลายน้อย  คนดีควรดูหมิ่นอายุนั้นเสีย  ควรประพฤติดุจคนที่ถูกไฟไหม้ศีรษะ  ฉะนั้น  การที่จะไม่มาแห่งมัจจุไม่มีเลย.

(80.23/215 หรือ 45.15/153  ปฐมอายุสูตร)

      (122)  ผมที่หงอกอยู่บนศีรษะของเรานี้  เกิดขึ้นนำเอาวัยไปเสีย  เทวทูตปรากฏแล้ว  บัดนี้  เป็นสมัยบรรพชาของเรา.

(80.42/4 หรือ 45.27/3  มฆเทวชาดก)

      (123)  ฉันเห็นคนแก่  คนเจ็บหนัก  และคนที่ตายอายุขัยแล้วจึงละได้ซึ่งกามารมณ์  อันเป็นของรื่นรมย์ใจ  แล้วออกบวชเป็นบรรพชิต.

(80.41/388 หรือ 45.26/265  มาณวเถรคาถา)