#พูดไทยเข้าใจบาลี (12) 
——————

“แปลโดยพยัญชนะ”

ในวงการบาลี การแปลมี ๓ วิธี คือ

๑ แปลยกศัพท์ 
๒ แปลโดยพยัญชนะ
๓ แปลโดยอรรถ

“แปลโดยพยัญชนะ” เป็นการแปลตรงข้ามกับ “แปลโดยอรรถ” หมายถึงการแปลบาลี-โดยเฉพาะคัมภีร์ที่ใช้เป็นแบบเรียนในหลักสูตรบาลีชั้นต่างๆ-โดยวิธีแปลตามตัวอักษร ที่เน้นมากก็คือต้องบอกคำต่อ หรือ “อายตนิบาต” ครบถ้วนทุกคำ จะตัดจะลัดจะข้ามไม่ได้แม้แต่คำเดียว

“อายตนิบาต” คือคำเชื่อมก่อนจะถึงตัวคำศัพท์ เช่น “เคหํ ปจฺจาคนฺตฺวา”

“เคหํ” ศัพท์เดิม “เคห” ลงทุติยาวิภัตติ เปลี่ยนรูปเป็น “เคหํ”

“อายตนิบาต” ของทุติยาวิภัตติ คือ “ซึ่ง, สู่, ยัง, สิ้น, ตลอด, กะ”

“เคหํ” แปลว่า “เรือน”
“ปจฺจาคนฺตฺวา” แปลว่า “กลับ”

“เคหํ ปจฺจาคนฺตฺวา” แปลโดยอรรถว่า “กลับเรือน” (ออกไปทำธุระนอกบ้าน แล้วกลับบ้าน)

แต่ถ้าแปลโดยพยัญชนะ “เคหํ ปจฺจาคนฺตฺวา” ต้องแปลว่า “กลับมาแล้วสู่เรือน”

โปรดสังเกตให้ดี

“เคหํ แปลโดยอรรถว่า “เรือน”
แปลโดยพยัญชนะว่า “สู่เรือน” 
“เรือน” เฉยๆ คำเดียวไม่ได้ ต้องมี “สู่” ด้วย

“ปจฺจาคนฺตฺวา” แปลโดยอรรถว่า “กลับ”
แปลโดยพยัญชนะว่า “กลับแล้ว” หรือ “กลับมาแล้ว” 
“กลับ” เฉยๆ คำเดียวไม่ได้ ต้องมี “แล้ว” ด้วย

“เคหํ ปจฺจาคนฺตฺวา” แปลว่า “กลับมาแล้ว สู่เรือน” – นี่แหละคือ “แปลโดยพยัญชนะ”

คราวนี้มาดูของจริงกัน

ข้อความต่อไปนี้เป็นภาษาบาลี คัดมาจากคัมภีร์ “ธมฺมปทฏฺฐกถา” (ธัมมปทัฏฐกถา อ่านว่า ทำ-มะ-ปะ-ทัด-ถะ-กะ-ถา) ภาค ๑ จกฺขุปาลตฺเถรวตฺถ (เรื่องพระจักขุบาลเถระ) หน้า ๓ ซึ่งเป็นแบบเรียนของหลักสูตรชั้นประโยค ๑-๒

………………

สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวณฺโณ นาม กุฏุมฺพิโก อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค อปุตฺตโก. โส เอกทิวสํ นหานติตฺถํ คนฺตฺวา นหาตฺวา อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สมฺปนฺนสาขํ เอกํ วนปฺปตึ ทิสฺวา อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตีติ ตสฺส เหฏฺฐาภาคํ โสธาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปตากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปตึ อลงฺกริตฺวา ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

………………

เพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจน เมื่อแปลโดยพยัญชนะแล้ว จะนำคำ “แปลโดยอรรถ” มาลงคู่กันเพื่อเป็นข้อเปรียบเทียบ

………………

(๑) สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวณฺโณ นาม กุฏุมฺพิโก อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค อปุตฺตโก.

(โดยพยัญชนะ)
ได้ยินว่า (อันว่าเศรษฐี) ชื่อว่ามหาสุวรรณ เป็นผู้มีขุมทรัพย์ เป็นผู้มั่งคั่ง เป็นผู้มีทรัพย์มาก เป็นผู้มีโภคมาก เป็นผู้มีบุตรหามิได้ ได้มีแล้ว ในเมืองชื่อว่าสาวัตถี.

(โดยอรรถ)
ดังได้สดับมา ในกรุงสาวัตถีมีกุฎุมพีผู้หนึ่ง ชื่อมหาสุวรรณ เป็นคนมั่งมี มีทรัพย์มาก มีสมบัติมาก (แต่) ไม่มีบุตร.

(๒) โส เอกทิวสํ นหานติตฺถํ คนฺตฺวา นหาตฺวา อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สมฺปนฺนสาขํ เอกํ วนปฺปตึ ทิสฺวา …

(โดยพยัญชนะ)
ในวันหนึ่ง อันว่าเศรษฐีนั้น ไปแล้ว สู่ท่าเป็นที่อาบ อาบแล้ว มาอยู่ เห็นแล้ว ซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า ต้นหนึ่ง มีกิ่งอันถึงพร้อมแล้ว ในระหว่างแห่งหนทาง

(โดยอรรถ)
วันหนึ่ง เขาไปท่าอาบน้ำ อาบเสร็จแล้วกลับมา ในระหว่างทางเห็นต้นไม้ใหญ่ที่เป็นเจ้าไพรต้นหนึ่งมีกิ่งสมบูรณ์

(๓) อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตีติ …

(โดยพยัญชนะ)
(คิดแล้ว) ว่า อันว่าต้นไม้ นี้ เป็นต้นไม้ อันเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ ถือเอารอบแล้ว จักเป็น ดังนี้

(โดยอรรถ)
คิดว่า “ต้นไม้นี้จักมีเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่สิงอยู่”

(๔) ตสฺส เหฏฺฐาภาคํ โสธาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปตากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปตึ อลงฺกริตฺวา …

(โดยพยัญชนะ)
(ยังบุคคล) ให้ชำระแล้ว ซึ่งส่วนภายใต้ แห่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่านั้น (ยังบุคคล) ให้กระทำแล้ว ซึ่งการแวดล้อมด้วยกำแพง (ยังบุคคล) ให้เกลี่ยลงแล้ว ซึ่งทราย (ยังบุคคล) ให้ยกขึ้นแล้ว ซึ่งธงชัยและธงแผ่นผ้า กระทำให้พอแล้ว ซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า

(โดยอรรถ)
จึงให้ชำระส่วนภายใต้แห่งต้นไม้นั้นให้สะอาด แล้วให้วงรั้ว เกลี่ยทราย ยกธงชัยและธงปฏากขึ้น แต่งต้นไม้เจ้าไพร

(๕) ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

(โดยพยัญชนะ)
กระทำแล้ว ซึ่งความปรารถนา ว่า (อันว่าเรา) ได้แล้ว ซึ่งบุตร หรือ หรือว่า ซึ่งธิดา จักกระทำ ซึ่งสักการะใหญ่ แก่ท่านทั้งหลาย ดังนี้ หลีกไปแล้ว.

(โดยอรรถ) 
แล้วทำความปรารถนาว่า “ข้าพเจ้าได้บุตรหรือธิดาแล้ว จักทำสักการะใหญ่ถวายท่าน” ดังนี้ แล้วหลีกไป.

………………

เวลานักเรียนบาลีพูดกันว่า “แปลโดยพยัญชนะ” หรือ “แปลโดยอรรถ” ทีนี้คงพอเข้าใจแล้วว่า-คือแปลแบบไหน

นาวาเอก ทองย้อย แสงสินชัย
๑๘ กรกฎาคม ๒๕๖๒
๑๕:๑๕