#พูดไทยเข้าใจบาลี (13) 
——————

“แปลยกศัพท์”

ในวงการบาลี การแปลมี ๓ วิธี คือ

๑ แปลยกศัพท์
๒ แปลโดยพยัญชนะ
๓ แปลโดยอรรถ

“แปลยกศัพท์” หมายถึงการแปลบาลีโดยวิธีแปลตามตัวอักษรเหมือนแปลโดยพยัญชนะ (ดูที่ “แปลโดยพยัญชนะ” และ “แปลโดยอรรถ”) ต่างกันตรงที่ต้องยกคำบาลีที่จะแปลขึ้นมาอ่านก่อน

ยกบาลีขึ้นมาศัพท์หนึ่ง
แล้วแปลโดยพยัญชนะไปให้หมดคำหนึ่ง
แล้วยกบาลีขึ้นมาอีกศัพท์หนึ่ง
แปลไปอีกคำหนึ่ง

สลับกันไปแบบนี้ นี่แหละเรียกว่า “แปลยกศัพท์”

จะยกคำไหนขึ้นมาแปลก่อน-หลังอย่างไร เป็นไปตามกฎเกณฑ์การแปลซึ่งเป็นวิชาการอีกเรื่องหนึ่งที่จะต้องเรียนรู้

คราวนี้มาดูของจริงกัน

ข้อความต่อไปนี้เป็นภาษาบาลี คัดมาจากคัมภีร์ “ธมฺมปทฏฺฐกถา” (ธัมมปทัฏฐกถา อ่านว่า ทำ-มะ-ปะ-ทัด-ถะ-กะ-ถา) ภาค ๑ จกฺขุปาลตฺเถรวตฺถ (เรื่องพระจักขุบาลเถระ) หน้า ๓ ซึ่งเป็นแบบเรียนของหลักสูตรชั้นประโยค ๑-๒

………………

สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวณฺโณ นาม กุฏุมฺพิโก อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค อปุตฺตโก. โส เอกทิวสํ นหานติตฺถํ คนฺตฺวา นหาตฺวา อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สมฺปนฺนสาขํ เอกํ วนปฺปตึ ทิสฺวา อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตีติ ตสฺส เหฏฺฐาภาคํ โสธาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปตากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปตึ อลงฺกริตฺวา ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

………………

หน้าตาของ “แปลยกศัพท์” จะเป็นดังต่อไปนี้

………………

(๑) สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวณฺโณ นาม กุฏุมฺพิโก อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค อปุตฺตโก.

กิร ได้ยินว่า
มหาสุวณฺโณ นาม (อันว่าเศรษฐี) ชื่อว่ามหาสุวรรณ
กุฏุมฺพิโก เป็นผู้มีขุมทรัพย์
อฑฺโฒ เป็นผู้มั่งคั่ง
มหทฺธโน เป็นผู้มีทรัพย์มาก
มหาโภโค เป็นผู้มีโภคมาก
อปุตฺตโก เป็นผู้มีบุตรหามิได้
อโหสิ ได้มีแล้ว
สาวตฺถิยํ ในเมืองชื่อว่าสาวัตถี.

(๒) โส เอกทิวสํ นหานติตฺถํ คนฺตฺวา นหาตฺวา อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สมฺปนฺนสาขํ เอกํ วนปฺปตึ ทิสฺวา …

เอกทิวสํ ในวันหนึ่ง
โส (เสฏฺฐี) อันว่าเศรษฐีนั้น
คนฺตฺวา ไปแล้ว
นหานติตฺถํ สู่ท่าเป็นที่อาบ
นหาตฺวา อาบแล้ว
อาคจฺฉนฺโต มาอยู่
ทิสฺวา เห็นแล้ว
วนปฺปตึ ซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า
เอกํ ต้นหนึ่ง
สมฺปนฺนสาขํ มีกิ่งอันถึงพร้อมแล้ว
อนฺตรามคฺเค ในระหว่างแห่งหนทาง

(๓) อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตีติ …

(จินฺเตตฺวา คิดแล้ว) ว่า
อยํ (รุกฺโข) อันว่าต้นไม้ นี้
มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต เป็นต้นไม้ อันเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ ถือเอารอบแล้ว
ภวิสฺสติ จักเป็น
อิติ ดังนี้

(๔) ตสฺส เหฏฺฐาภาคํ โสธาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปตากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปตึ อลงฺกริตฺวา …

โสธาเปตฺวา (ยังบุคคล) ให้ชำระแล้ว
เหฏฺฐาภาคํ ซึ่งส่วนภายใต้
ตสฺส (รุกฺขสฺส) แห่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่านั้น
การาเปตฺวา (ยังบุคคล) ให้กระทำแล้ว
ปาการปริกฺเขปํ ซึ่งการแวดล้อมด้วยกำแพง
โอกิราเปตฺวา (ยังบุคคล) ให้เกลี่ยลงแล้ว
วาลุกํ ซึ่งทราย
อุสฺสาเปตฺวา (ยังบุคคล) ให้ยกขึ้นแล้ว
ธชปตากํ ซึ่งธงชัยและธงแผ่นผ้า
อลงฺกริตฺวา กระทำให้พอแล้ว
วนปฺปตึ ซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า

(๕) ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

กตฺวา กระทำแล้ว
ปตฺถนํ ซึ่งความปรารถนา ว่า
(อหํ อันว่าเรา)
ลภิตฺวา ได้แล้ว
ปุตฺตํ วา ซึ่งบุตร หรือ
ธีตรํ วา หรือว่า ซึ่งธิดา
กริสฺสามิ จักกระทำ
มหาสกฺการํ ซึ่งสักการะใหญ่
ตุมฺหากํ แก่ท่านทั้งหลาย
อิติ ดังนี้
ปกฺกามิ หลีกไปแล้ว.

………………

จะเห็นได้ว่า แปลยกศัพท์ก็คือแปลโดยพยัญชนะนั่นเอง เพียงแต่ยกคำบาลีที่จะแปลขึ้นมาคั่นเป็นคำๆ ไป

ควรเข้าใจด้วยว่า วิธีแปลยกศัพท์นี้ใช้ในกระบวนการเรียนวิชาแปลในห้องเรียนเฉพาะชั้นประโยค ๑-๒ และชั้นประโยค ป.ธ.๓ เท่านั้น

และใช้เฉพาะวิธีแปลปาก คืออ่านออกเสียงดังๆ ให้ครูและนักเรียนในชั้นฟัง

เวลาเขียนวิชาแปล ไม่มีการเขียนยกศัพท์ คงเขียนเป็นแปลโดยพยัญชนะหรือแปลโดยอรรถเท่านั้น

ตั้งแต่ชั้นประโยค ป.ธ.๔ ขึ้นไป วิชาแปลในชั้นเรียนจะใช้วิธีแปลโดยอรรถ ไม่ใช้วิธีแปลยกศัพท์หรือแปลโดยพยัญชนะ

นาวาเอก ทองย้อย แสงสินชัย
๑๙ กรกฎาคม ๒๕๖๒
๑๔:๔๘