#พูดไทยเข้าใจบาลี (3) 
——————

“ลิงค์”

“ลิงค์” คำนี้มี ค การันต์ อ่านว่า ลิง เสียงเดียวกับลิงค่างบ่างชะนี แต่ “ลิงค์” คำนี้ไม่ได้หมายถึงลิงแบบนั้น

“ลิงค์” เขียนแบบบาลีเป็น “ลิงฺค” อ่านว่า ลิง-คะ เขียนแบบไทยเป็น “ลิงค์” อ่านว่า ลิง แปลตามศัพท์ว่า เพศ ที่หมายถึงเพศหญิงเพศชาย

คำนามทุกคำในภาษาบาลีต้องมีเพศ

เพศของคำในภาษาบาลีมี ๓ เพศ คือ

๑ ปุงลิงค์ (ปุง-ลิง) แปลว่า คำเพศชาย

๒ อิตถีลิงค์ (อิด-ถี-ลิง) แปลว่า คำเพศหญิง

๓ นปุงสกลิงค์ (นะ-ปุง-สะ-กะ-ลิง) แปลว่า คำไม่เป็นเพศหญิงหรือชาย บางคนพูดตลกๆ ว่า คำเพศกะเทย พึงทราบว่าเป็นคำตลกเท่านั้น ในทางวิชาการท่านไม่เรียกแบบนั้น

ชื่อลิงค์ทั้ง ๓ นี้ เรียกสั้นๆ รู้กันเป็นภายในว่า ปุง. อิต. นปุง. (ปุง อิด นะปุง)

คำไหนเป็นลิงค์อะไร เป็นไปตามที่นักไวยากรณ์กำหนด (นักไวยากรณ์ก็ย่อมกำหนดตามคำที่ใช้อยู่ในคัมภีร์อีกทีหนึ่ง ไม่ใช่กำหนดเอาตามใจชอบ)

คำบางคำเดาได้ว่าลิงค์อะไร เช่น

“ปุริส” = บุรุษ = ปุงลิงค์

“นารี” = นาง = อิตถีลิงค์

“วตฺถุ” = พัสดุ = นปุงสกลิงค์

แต่บางคำเดายาก ต้องจำเป็นคำๆ เช่น

“รชฺชุ” (รัด-ชุ) = เชือก = อิตถีลิงค์

ทาร (ทา-ระ) = เมีย น่าจะเป็นอิตถีลิงค์ แต่ปรากฏว่า ทาร เป็นปุงลิงค์

ขอให้นึกเทียบภาษาอังกฤษ คำว่า ship = เรือ เคยเห็นภาษาอังกฤษใช้สรรพนามกล่าวถึง ship ว่า she และ her นี่แสดงว่า ship เป็นอิตถีลิงค์ (ผู้เขียนไม่แม่นภาษาอังกฤษ ถ้าผิดกรุณาท้วง)

มีคำกล่าวว่า

เรียนวินัย ต้องแม่นสังฆกรรม
เรียนอภิธรรม ต้องแม่นวิถี
เรียนบาลี ต้องแม่นลิงค์

“แม่นสังฆกรรม” หมายถึง รู้แจ้งจริงในกฎการทำสังฆกรรม (คือเรื่องที่สงฆ์จะต้องทำให้ถูกต้องตามพระธรรมวินัย) ว่า สังฆกรรมชนิดไหนต้องทำอย่างไร เช่นต้องมีภิกษุอย่างน้อยกี่รูปร่วมเป็นองค์ประชุมเป็นต้น ทำอย่างไรผิด ทำอย่างไรถูก ต้องแม่น บอกถูก อธิบายได้ ชี้แจงได้เคลียร์

“แม่นวิถี” หมายถึงวิถีจิต คือกระบวนการเกิดดับของจิตตามหลักพระอภิธรรม เพราะวิถีจิตเป็นหัวใจของพระอภิธรรม

“แม่นลิงค์” คือในภาษาบาลี นามทุกคำต้องมี “ลิงค์” ประจำตัว และต้องประกอบวิภัตติให้ถูกต้องตามลิงค์นั้นๆ

ถ้าไม่แม่นลิงค์ ประกอบวิภัตติผิดหลักเกณฑ์ ถ้อยคำภาษาก็เลอะเทอะหมด

แสดงว่า ลิงค์ในภาษาบาลีเป็นเรื่องสำคัญมาก

พระเทพวิสุทธิโมลี (ช้อย มหาธีโร ป.ธ.๙, ๒๕๐๐) อดีตเจ้าอาวาสวัดมหาธาตุ ราชบุรี อดีตเจ้าคณะจังหวัดราชบุรี พระอุปัชฌาย์ของผู้เขียน เล่าให้ฟังว่า ปีหนึ่งท่านไปเป็นกรรมการตรวจข้อสอบบาลีสนามหลวงที่วัดสามพระยา สังเกตเห็นกรรมการรูปหนึ่งซึ่งตรวจข้อสอบชั้น ป.ธ.๙ หยิบใบตอบวิชาแต่งไทยของนักเรียนรูปหนึ่งขึ้นมาตรวจ พออ่านไปได้นิดเดียวก็ใช้ปากกาแดงขีดฆ่าแล้วโยนทิ้งตะกร้าทันที ท่านไปขอดูเพราะอยากรู้ว่า เพียงแค่อ่านไม่กี่บรรทัดเพราะเหตุไรจึงโยนทิ้ง (คือตก) ง่ายๆ กรรมการรูปนั้นหยิบใบตอบขึ้นมาให้ดู แล้วชี้ไปที่ข้อความที่แต่งเป็นภาษาบาลี ขึ้นต้นว่า

“โส ปเนโส สรีโร …” (แปลว่า ก็อันว่าสรีระร่างกายนี้)

การใช้รูปคำเรียงประโยคถูกต้องตามสำนวนบาลี แต่ความผิดฉกรรจ์อยู่ที่ “สรีโร” เป็นรูปคำปุงลิงค์

แต่ความจริง “สรีร” (สะ-รี-ระ) เป็นนปุงสกลิงค์ เป็นประธานในประโยคต้องเป็น “สรีรํ” ไม่ใช่ “สรีโร”

ประโยคนั้นต้องเป็น “ตํ ปเนตํ สรีรํ …” ไม่ใช่ “โส ปเนโส สรีโร …”

ผิดลิงค์ถือว่าผิดฉกรรจ์ ประโยคต่ำๆ อาจพอให้อภัย แต่ประโยค ๙ เป็นเปรียญเอกอุ ผิดลิงค์แบบนี้ อภัยไม่ได้

นี่แหละที่ท่านว่า-เรียนบาลี ต้องแม่นลิงค์

นาวาเอก ทองย้อย แสงสินชัย
๙ กรกฎาคม ๒๕๖๒
๑๑:๐๓