มหรรณพ

ไม่รู้ว่าจะไปจบที่ตรงไหน

อ่านว่า มะ-หัน-นบ

บาลีเป็น “มหณฺณว” (มะ-หัน-นะ-วะ) แยกศัพท์เป็น มหา + อณฺณว

(๑) “มหา” (มะ-หา)

รูปคำเดิมในบาลีเป็น “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) รากศัพท์มาจาก มหฺ (ธาตุ = เจริญ) + อนฺต ปัจจัย

: มหฺ + อนฺต = มหนฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายตัว” มีความหมายว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต; มาก; สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; much; important, venerable)

“มหนฺต” เป็นคำเดียวกับที่ใช้ในภาษาไทยว่า “มหันต์”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มหันต-, มหันต์ : (คำวิเศษณ์) ใหญ่, มาก, เช่น โทษมหันต์. (เมื่อเข้าสมาสกับศัพท์อื่น เป็น มห บ้าง มหา บ้าง เช่น มหัคฆภัณฑ์ คือ สิ่งของที่มีค่ามาก, มหาชน คือ ชนจำนวนมาก). (ป.).”

ในที่นี้ “มหนฺต” เปลี่ยนรูปเป็น “มห-”

(๒) “อณฺณว” (อัน-นะ-วะ) รากศัพท์มาจาก อณฺณ + ว

(ก) “อณฺณ” (อัน-นะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) อณฺ (ธาตุ = ส่งเสียง) + อ ปัจจัย, ซ้อน ณฺ

: อณฺ + ณฺ + อ = อณฺณ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ส่งเสียงได้”

(2) อรฺ (ธาตุ = ไป) + ต ปัจจัย, แปลง รฺ ที่สุดธาตุกับ ต เป็น ณฺณ

: อรฺ + ต = อรต > อณฺณ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ไหลไป”

“อณฺณ” (นปุงสกลิงค์) หมายถึง น้ำ

(ข) อณฺณ + วา (ธาตุ = ไป) + อ ปัจจัย, “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ วา (วา > ว)

: อณฺณ + วา = อณฺณวา > อณฺณว (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “พื้นที่เป็นที่ไหลไปแห่งน้ำ”

มหนฺต > มหา > มห + อณฺณว = มหณฺณว แปลตามศัพท์ว่า “ห้วงน้ำใหญ่”

อธิบาย :

ในคัมภีร์อรรถกถาสังยุตนิกาย คือคัมภีร์สารัตถปกาสินี ภาค 3 หน้า 81 อธิบายความหมายของห้วงน้ำที่เรียกว่า “อณฺณว” ไว้ว่า –

“คมฺภีรมฺปิ หิ อปุถุลํ ปุถุลํ วา อคมฺภีรํ น อณฺณโวติ วุจฺจติ.”

แปลว่า “น้ำลึกแต่ไม่กว้าง หรือน้ำกว้างแต่ไม่ลึก ไม่เรียกว่า อณฺณว”

เป็นอันจำกัดความได้ว่า “อณฺณว” ไม่ใช่ห้วงน้ำธรรมดา แต่ต้องเป็นห้วงน้ำที่ทั้งลึกทั้งกว้าง จึงจะเรียกว่า “อณฺณว”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อณฺณว” ว่า –

(1) ห้วงน้ำใหญ่, ทะเลหรือมหาสมุทร (a great flood, the sea or ocean)

(2) ลำธาร, แม่น้ำ (a stream, river)

“อณฺณว” ในภาษาไทยใช้ว่า “อรรณพ” (อัน-นบ) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อรรณพ : (คำนาม) ห้วงนํ้า, ทะเล, มหาสมุทร. (ส. อรฺณว; ป. อณฺณว).”

บาลี “อณฺณว” สันสกฤตเป็น “อรฺณว” 
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“อรฺณว : (คำนาม) สมุทร์; an ocean.”

เป็นอันย้ำว่า อณฺณว > อรฺณว > อรรณพ คือทะเล หรือมหาสมุทร

ในที่นี้ ไม่ใช่ “อณฺณว” หรือ “อรรณพ” ธรรมดา แต่เป็น “ มหณฺณว” เป็นการขยายขนาดของ “อณฺณว” ให้กว้างใหญ่ออกไปอีก ตรงกับที่แปลว่า ห้วงน้ำใหญ่ (a great flood)

“มหณฺณว” ในภาษาไทยมีใช้ 3 รูป คือ –

“มหรณพ” อ่านว่า มะ-หอ-ระ-นบ
“มหรรณพ” อ่านว่า มะ-หัน-นบ
“มหารณพ” อ่านว่า มะ-หา-ระ-นบ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มหรณพ, มหรรณพ, มหารณพ : (คำนาม) ทะเลใหญ่, ห้วงนํ้าใหญ่. (ส. มหรฺณว; ป. มหณฺณว).”

ขยายความ :

ในทางวรรณคดี “มหณฺณว” หรือ “มหรรณพ” มักใช้ในเชิงอุปมากับการเวียนตายเวียนเกิดที่ไม่มีวันสิ้นสุด ที่เรียกว่า “สังสาระ” หรือที่มักพูดกันว่า “สังสารวัฏ”

ในกรุงเทพฯ มีพระอารามหลวงชื่อ “วัดมหรรณพาราม” ก็มาจากคำว่า มหรรณพ + อาราม = มหรรณพาราม (มะ-หัน-นะ-พา-ราม) ผู้สร้างพระอารามหลวงแห่งนี้คือ กรมหมื่นอุดมรัตนราษี พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าอรรณพ

…………..

ดูก่อนภราดา!

: มหรรณพที่กว้างใหญ่
คือหัวใจของตนเอง

: แหวกว่ายอยู่วังเวง
ยากจะพ้นจากวนวัง