มะรึกกะตึก

ภาษาปากลากไป

พลเรือเอก จุมพล ลุมพิกานนท์ หารือมาว่า เมื่อครั้งที่พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ สิ้นพระชนม์ที่หาดทรายรี จังหวัดชุมพร เมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ.2466 อาคารที่หาดทรายรีอันเป็นที่ประทับและสิ้นพระชนม์ มีผู้เรียกว่า “เรือนมะรึกกะตึก”

ขอทราบว่า คำว่า “เรือนมะรึกกะตึก” หมายถึงอะไร?

…………..

เสียง “มะรึกกะตึก” ฟังดูเป็นคำตลก แต่เสียงแบบนี้ชวนให้เดาว่า คำจริงน่าจะขึ้นต้นว่า “มฤ-”

ตรวจดูในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มีคำที่ขึ้นต้นด้วย “มฤ-” ที่น่าจะอยู่ในข่ายเกี่ยวข้องดังนี้ –

(1) มฤดก [มะรึดก] : (คำโบราณ) (คำนาม) มรดก. (ส. มฤตก; ป. มตก).

(2) มฤต [มะริด, มะรึด] : (คำวิเศษณ์) ตายแล้ว. (ส. มฺฤต; ป. มต).

(3) มฤตกะ [มะรึตะกะ] : (คำนาม) ผู้ตาย, ซากศพ. (ส. มฺฤตก; ป. มตก).

ถ้าเป็นตามที่พจนานุกรมฯ บอกไว้ คือ มฤดก > มรดก คำว่า “มรดก” ก็ตรงกับสันสกฤตว่า “มฤตก” และตรงกับบาลีว่า “มตก”

“มตก” บาลีอ่านว่า มะ-ตะ-กะ รากศัพท์มาจาก มรฺ (ธาตุ = ตาย) + ต ปัจจัย, ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (มรฺ > ม) + ก สกรรถ (กะ สะ-กัด)

: มรฺ + ต = มรต > มต + ก = มตก แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ตายแล้ว” (2) “สิ่งอันเป็นของมีอยู่ของผู้ตาย”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “มตก” ว่า dead, one who is dead (คนตาย, ผู้ตาย)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มตกะ : (คำนาม) คนตายแล้ว, ผู้ตายแล้ว. (คำวิเศษณ์) ของผู้ตายแล้ว. (ป.; ส. มฺฤตก).”

“มตก” ที่เราน่าจะพอคุ้นกันอยู่บ้างก็คือคำว่า “มตกภัต” (มะ-ตะ-กะ-พัด) บาลีเป็น “มตกภตฺต” (มะ-ตะ-กะ-พัด-ตะ) แปลตามศัพท์ว่า “ภัตเพื่อผู้ตาย”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “มตกภตฺต” ว่า a meal for the dead, food offered to the manes (อาหารสำหรับคนตาย หรือที่เซ่นไหว้ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มตกภัต : (คำนาม) ข้าวที่ทําบุญอุทิศให้คนตาย. (ป. มตกภตฺต).”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำที่อยู่ในเกณฑ์ควรพิจารณาดังนี้ –
(สะกดตามต้นฉบับ)

(1) มรต : (คำนาม) ความตาย; death.

(2) มฤต : (คำวิเศษณ์) อันตายแล้ว; อันเผาเปนถ่านเท่าแล้ว; dead; calcined.

(3) มฤต : (คำนาม) มรณะ; ทานอันขอได้มา; death; solicited alms.

(4) มฤตก : (คำนาม) ผี, ศพ; a dead body; a corpse.

สรุปว่า “มะรึกกะตึก” มาจากคำว่า “มฤตก” ซึ่งอ่านว่า มะ-รึ-ตะ-กะ

“มะ-รึ-ตะ-กะ” นี่เองที่เพี้ยนเป็น “มะรึกกะตึก” คือสลับพยางค์ “-ตะ-กะ” เป็น “-กะตึก”

มฤตก > มะ-รึ-ตะ-กะ > มะรึกกะตึก แปลตามระสงค์ในภาษาไทยว่า “สิ่งอันเป็นของมีอยู่ของผู้ตาย” หมายถึง มรดก

เพราะฉะนั้น คำว่า “เรือนมะรึกกะตึก” ตามเรื่องข้างต้น จึงหมายถึง (1) เรือนอันเป็นที่สิ้นพระชนม์ และ (2) อันเป็นมรดก ของกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ทรัพย์สินเงินทอง อาจเป็นของที่คนอื่นทำ
: แต่บุญกรรม เราต้องทำเอาเอง